AAC nədir? Alternativ və dəstəkləyici ünsiyyət, sadə dillə
Qısa cavab
AAC (Augmentative and Alternative Communication, Azərbaycan dilində alternativ və dəstəkləyici ünsiyyət), nitqin kifayət etmədiyi və ya heç olmadığı hallarda insanın özünü ifadə etməsinə imkan verən bütün üsullardır: jestlər, işarələr, şəkilli kartlar, ünsiyyət lövhələri və toxunduqda danışan planşet tətbiqləri. AAC nitqin yerini tutmaq üçün yox, ünsiyyəti dərhal mümkün etmək üçün istifadə olunur və araşdırmalar nitqi gecikdirmədiyini göstərir.
Məlumat qeydi: AAC sistemləri iki əsas qrupa bölünür: köməkçi AAC (kart, lövhə, cihaz kimi vasitə tələb edir) və köməkçisiz AAC (jest, işarə dili kimi yalnız bədəndən istifadə edir).
AAC tam olaraq nə deməkdir?
AAC iki sözdən ibarətdir. Dəstəkləyici (augmentative) uşağın mövcud nitqinə əlavə olunan dayaq deməkdir: bir neçə söz deyən uşaq deyə bilmədiklərini kartla tamamlayır. Alternativ (alternative) nitqin heç olmadığı və ya anlaşılmadığı hallarda onun əvəzinə istifadə olunan yoldur. İkisinin ortaq məqsədi eynidir: uşağın istədiyini, hiss etdiyini və ehtiyacını bu gün, indi deyə bilməsi.
Azərbaycan dilindəki mənbələrdə bu yanaşma "alternativ və dəstəkləyici ünsiyyət" və ya "alternativ ünsiyyət sistemləri" kimi də işlənir. Hamısı eyni şeyi ifadə edir.
AAC-dən kimlər istifadə edir?
AAC diaqnoza görə yox, ehtiyaca görə seçilir. Nitqi yaşıdlarından geri qalan və ya danışığı ətrafındakılar tərəfindən anlaşılmayan hər uşaq üçün nəzərdən keçirilə bilər. Ən çox istifadə edən qruplar bunlardır:
- Autizm spektrində olan, şifahi nitqi az olan və ya heç olmayan uşaqlar
- Nitq gecikməsi yaşayan kiçik uşaqlar
- Uşaqlıq dövrünün nitq apraksiyası olan uşaqlar
- Daun sindromu, serebral iflic və digər inkişaf fərqlilikləri olan uşaqlar
- Müvəqqəti danışa bilməyən (əməliyyat, reanimasiya) uşaqlar və böyüklər
AAC-yə başlamaq üçün uşağın müəyyən yaşa, müəyyən "hazırlıq" səviyyəsinə və ya oxu bacarığına çatmasını gözləmək lazım deyil. Mütəxəssislərin bugünkü qənaəti budur ki, AAC üçün ilkin şərt yoxdur.
AAC növləri: vasitəsiz, aşağı texnologiya, yüksək texnologiya
Vasitəsiz AAC
Heç bir ləvazimat tələb etmir: işarə etmək, baş tərpətmək, jestlər, üz ifadələri və işarə dili. Hər an əlinizin altındadır, lakin qarşı tərəfin bu işarələri bilməsi vacibdir.
Aşağı texnologiya AAC
Kağız və ya karton üzərindəki şəkilli kartlar, ünsiyyət lövhələri, hərf cədvəlləri. PECS (Şəkil Mübadiləsinə Əsaslanan Ünsiyyət Sistemi) bu qrupda ən tanınmış yanaşmadır. Ucuzdur, batareya tələb etmir; amma kartları hazırlamaq, daşımaq və səliqəli saxlamaq vaxt aparır.
Yüksək texnologiya AAC
Planşet və ya telefondakı, toxunduqda səsli danışan ünsiyyət tətbiqləri. Uşaq şəklə toxunur, cihaz o sözü ucadan deyir. Səs qarşı tərəfin kartı bilməsinə ehtiyac qoymur: mağaza satıcısı da, nənə-baba da uşağı anlayır. Talk with Ewa bu qrupdadır; tətbiq hazırda yalnız türk və ingilis dillərində danışır.
Səsli AAC tətbiqi necə işləyir?
- Ekranda kateqoriyalara bölünmüş şəkilli kartlar olur: yeməklər, duyğular, ehtiyaclar, oyuncaqlar.
- Uşaq karta toxunur, tətbiq sözü səsləndirir ("su").
- Kartlar ard-arda düzülərək cümlə qurulur ("mən" + "su" + "istəyirəm") və bir toxunuşla oxunur.
- Ailə uşağın öz dünyasından şəkillərlə (sevdiyi oyuncaq, müəllimi) yeni kartlar əlavə edir.
AAC-nin uşağa və ailəyə faydaları
- Dərhal ünsiyyət: uşaq danışmağı gözləmədən ehtiyacını deyə bilər.
- Daha az böhran: özünü ifadə edə bilməmək çox vaxt qəzəb partlayışlarının və ağlamaların arxasındakı səbəbdir. Anlaşılan uşaqda çətin davranışlar azala bilər.
- Dil inkişafı: uşaq hər toxunuşda sözü eşidir; bu, sözlə mənanı əlaqələndirməsinə kömək edir.
- Müstəqillik: məktəbdə, parkda, həkimdə uşaq öz adından danışa bilər.
Evdə AAC-yə necə başlamaq olar?
Ən vacib qayda modelləmədir: siz danışarkən uyğun karta siz də toxunun. Uşaqlar dili əvvəl ətraflarında görərək öyrənir; AAC dili də belə öyrənilir. Az sayda, tez-tez işlənən sözlə başlayın (istəyirəm, daha, bitdi, kömək, su), sual verdikdən sonra 5-10 saniyə gözləyin və hər cəhdi, səhv karta toxunsa belə, ünsiyyət cəhdi kimi qarşılayın. Ətraflı addımlar üçün ünsiyyət kartlarından necə istifadə olunur yazımıza baxa bilərsiniz.
Nə vaxt mütəxəssisə müraciət etməli?
AAC-yə başlamaq üçün mütəxəssis təsdiqini gözləməyiniz vacib deyil, amma düzgün sistemi seçmək və uşağa uyğun hədəflər qoymaq üçün loqopedlə işləmək ən yaxşı nəticəni verir. Övladınızın nitqi yaşıdlarından nəzərəçarpacaq dərəcədə geridədirsə, bildiyi sözləri itirirsə və ya eşitməsindən şübhələnirsinizsə, pediatra və loqopedə müraciət edin.
Tez-tez verilən suallar
AAC nitqi gecikdirirmi?
Xeyr. Bu mövzudakı araşdırma icmalları AAC istifadəsinin nitqi ləngitmədiyini, uşaqların mühüm hissəsində şifahi nitqin artdığını göstərir. Ətraflı məlumat üçün AAC nitqi gecikdirirmi yazımıza baxa bilərsiniz.
AAC-yə neçə yaşında başlanır?
AAC üçün aşağı yaş həddi yoxdur. Danışmaqda çətinlik çəkən uşaq iki yaşından əvvəl belə şəkilli və səsli ünsiyyət vasitələri ilə tanış ola bilər. Erkən başlamaq uşağın ünsiyyət qura bildiyini tez dərk etməsinə şərait yaradır.
AAC ilə PECS eyni şeydirmi?
Xeyr. AAC nitqi dəstəkləyən bütün üsulların ümumi adıdır. PECS isə bu üsullardan biridir və şəkilli kartların mübadiləsinə əsaslanan, mərhələləri aydın olan təlim proqramıdır.
AAC tətbiqi ödənişlidirmi?
Tətbiqdən asılı olaraq dəyişir. Talk with Ewa-nı yükləmək pulsuzdur; təcili yardım kartları, cümlə oxuma və öz kartınızı əlavə etmək həmişə pulsuzdur. Tətbiq daxilində kartlar və səs hazırda yalnız türk və ingilis dillərindədir.
AAC tətbiqləri hər uşaq üçün uyğundurmu?
AAC nitq səviyyəsindən asılı olmayaraq özünü ifadə etməkdə çətinlik çəkən hər yaşdan və diaqnoz qrupundan olan uşaq üçün nəzərdən keçirilə bilər. Hansı üsulun uyğun olduğu loqopedlə birlikdə uşağın ehtiyaclarına və motor bacarıqlarına görə müəyyən edilir.
AAC tətbiqi planşet və ya telefon asılılığına yol açırmı?
AAC tətbiqləri video və ya oyun deyil, ünsiyyət vasitəsidir. Məqsəd əylənmək yox, özünü ifadə etmək olduğundan, cihaz ünsiyyət üçün istifadə olunduqda və böyüklər bələdçilik etdikdə ekran asılılığı riski aşağı olur. Cihazı oyun cihazından ayırmaq faydalıdır.
Mənbələr
- ASHA ailə resursu: Augmentative and Alternative Communication (AAC)
- Millar, Light və Schlosser (2006). The impact of augmentative and alternative communication intervention on the speech production of individuals with developmental disabilities: A research review. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 49(2), 248-264
- Romski & Sevcik (2005). Augmentative communication and early intervention: Myths and realities. Infants & Young Children, 18(3), 174-185
Bu yazı məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz qoymur və mütəxəssis dəyərləndirməsini əvəz etmir.