AAC wat is het? Ondersteunende en alternatieve communicatie, eenvoudig uitgelegd
Kort antwoord
AAC (Augmentative and Alternative Communication, in het Nederlands ondersteunende en alternatieve communicatie) omvat alle manieren waarmee iemand zich kan uiten wanneer spreken niet genoeg is of ontbreekt: gebaren, ondersteunende gebaren, plaatjeskaarten, communicatieborden en sprekende tablet-apps. AAC wordt niet gebruikt om spraak te vervangen, maar om communicatie meteen mogelijk te maken, en onderzoek laat zien dat het de spraakontwikkeling niet vertraagt.
Weetje: AAC-systemen worden ingedeeld in twee hoofdgroepen: ondersteunde AAC (met een hulpmiddel zoals een kaart, bord of apparaat) en niet-ondersteunde AAC (alleen het eigen lichaam, zoals gebaren en mimiek).
Wat betekent AAC precies?
AAC bestaat uit twee delen. Ondersteunend (augmentative) betekent extra steun naast de spraak die een kind al heeft: een kind dat enkele woorden zegt, vult wat nog niet lukt aan met een kaart. Alternatief (alternative) is een route die wordt gebruikt wanneer spraak ontbreekt of niet wordt begrepen. Het gezamenlijke doel is hetzelfde: dat een kind vandaag, op dit moment, kan zeggen wat het wil, voelt en nodig heeft.
In Nederlandse bronnen kom je ook termen tegen als "ondersteunde communicatie" (OC), "alternatieve communicatie" of "ondersteunende en alternatieve communicatie". Ze beschrijven hetzelfde principe.
Voor wie is AAC bedoeld?
AAC kies je op basis van een behoefte, niet op basis van een diagnose. Het kan worden overwogen voor elk kind van wie de spraak achterblijft bij leeftijdgenoten of door de omgeving moeilijk te begrijpen is. Dit zijn de meest voorkomende groepen:
- Kinderen in het autistisch spectrum met weinig of geen gesproken taal
- Jonge kinderen met een spraak- en taalachterstand of spraakontwikkelingsstoornis
- Kinderen met verbale ontwikkelingsdyspraxie (kinderapraxie)
- Kinderen met het syndroom van Down, cerebrale parese en andere ontwikkelingsverschillen
- Kinderen en volwassenen die tijdelijk niet kunnen spreken (bijvoorbeeld na een operatie of intensive care)
Om met AAC te beginnen hoeft een kind niet eerst een bepaalde leeftijd, een bepaald "klaar zijn"-niveau of leesvaardigheid te bereiken. De huidige visie van professionals is dat er geen voorwaarden aan voorafgaan.
Soorten AAC: zonder hulpmiddel, laagtechnologisch, hoogtechnologisch
AAC zonder hulpmiddel
Vereist geen materiaal: wijzen, knikken, gebaren, gezichtsuitdrukkingen en ondersteunende gebaren of gebarentaal. Het is altijd bij de hand, maar de ander moet de gebaren wel begrijpen.
Laagtechnologische AAC
Plaatjeskaarten op papier of karton, communicatieborden en letterkaarten. PECS (Picture Exchange Communication System) is de bekendste methode binnen deze groep. Het is betaalbaar en vraagt geen batterijen, maar kaarten maken, meenemen en netjes bijhouden kost tijd.
Hoogtechnologische AAC
Communicatie-apps op tablet of telefoon die hardop spreken wanneer je ergens op tikt. Een kind tikt op een plaatje en het apparaat spreekt het woord hardop uit met een stem in de taal van je kind. Spraak maakt het voor de ander overbodig om de kaart te kennen: ook de cassière in de supermarkt of oma begrijpt het kind. Talk with Ewa valt in deze groep en spreekt momenteel Turks en Engels.
Hoe werkt een sprekende AAC-app?
- Op het scherm staan plaatjeskaarten verdeeld over categorieën: eten, gevoelens, behoeften, speelgoed.
- Het kind tikt op een kaart en de app spreekt het woord uit ("water").
- Kaarten worden achter elkaar gezet tot een zin ("ik" + "wil" + "water") en met één tik voorgelezen.
- Ouders voegen nieuwe kaarten toe met foto's uit de eigen wereld van het kind, zoals een favoriet speeltje of de leerkracht.
Voordelen van AAC voor kind en gezin
- Meteen communiceren: een kind kan zijn behoefte aangeven zonder te wachten tot de spraak op gang komt.
- Minder spanning en driftbuien: zich niet verstaanbaar kunnen maken zit vaak achter boosheid en huilen. Bij een kind dat begrepen wordt, kunnen lastige gedragingen afnemen.
- Taalontwikkeling: bij elke tik hoort het kind het woord, wat helpt om woord en betekenis te koppelen.
- Zelfstandigheid: op school, in het park of bij de dokter kan een kind voor zichzelf opkomen.
Hoe begin je thuis met AAC?
De belangrijkste regel is modelleren: tik zelf op de bijpassende kaart terwijl je praat. Kinderen leren taal doordat ze die in hun omgeving zien en horen; zo leer je ook AAC. Begin met een klein aantal veelgebruikte woorden (wil, meer, klaar, helpen, water), wacht na een vraag 5 tot 10 seconden en zie elke poging — ook als het kind op een andere kaart tikt — als een communicatiepoging. Voor uitgebreide stappen kun je kijken bij ons artikel hoe communicatiekaarten te gebruiken.
Wanneer schakel je een professional in?
Je hoeft niet te wachten op toestemming van een deskundige om met AAC te beginnen, maar samenwerken met een logopedist geeft het beste resultaat om het juiste systeem te kiezen en passende doelen te stellen. Als de spraak van je kind duidelijk achterblijft bij leeftijdsgenoten, als het al gebruikte woorden verliest of als je twijfelt over het gehoor, neem dan contact op met een arts en een logopedist.
Veelgestelde vragen
Vertraagt AAC de spraak?
Nee. Overzichtsonderzoeken op dit gebied laten zien dat het gebruik van AAC de spraak niet belemmert en dat bij een aanzienlijk deel van de kinderen de gesproken taal juist toeneemt. Voor meer details kun je kijken bij ons artikel over vertraagt AAC de spraak.
Op welke leeftijd begin je met AAC?
Er is geen minimumleeftijd voor AAC. Een kind dat moeite heeft met spreken kan zelfs vóór het tweede levensjaar al kennismaken met beeld- en spraakondersteuning. Vroeg beginnen helpt een kind om snel te merken dat communiceren lukt.
Zijn AAC en PECS hetzelfde?
Nee. AAC is de verzamelnaam voor alle manieren die communicatie ondersteunen. PECS is één van die methoden en is een gestructureerd leerprogramma met vaste fases, gebaseerd op het uitwisselen van plaatjeskaarten.
Is een AAC-app betaald?
Dat verschilt per app. Het downloaden van Talk with Ewa is gratis; noodkaarten, het voorlezen van zinnen en het toevoegen van eigen kaarten zijn altijd gratis. De app ondersteunt nu Turks en Engels.
Zijn AAC-apps geschikt voor elk kind?
AAC kan worden overwogen voor elk kind, ongeacht het spraakniveau, de leeftijd of de diagnose, dat moeite heeft zich uit te drukken. Welke aanpak past, wordt samen met een logopedist bepaald op basis van de behoeften en motorische vaardigheden van het kind.
Leidt een AAC-app tot tablet- of telefoonverslaving?
AAC-apps zijn geen filmpjes of spelletjes, maar communicatiemiddelen. Omdat het doel zelfexpressie is en niet vermaak, is het risico op schermverslaving laag wanneer het apparaat voor communicatie wordt gebruikt en een volwassene meekijkt. Het helpt om het apparaat los te houden van een speelapparaat.
Bronnen
- ASHA-informatie voor gezinnen: Augmentative and Alternative Communication (AAC)
- Millar, Light en Schlosser (2006). Het effect van AAC-interventie op spraakproductie bij personen met ontwikkelingsstoornissen. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 49(2), 248-264
- Romski en Sevcik (2005). Augmentative communication and early intervention: Myths and realities. Infants & Young Children, 18(3), 174-185
Dit artikel is bedoeld ter informatie; het stelt geen diagnose en vervangt de beoordeling van een deskundige niet.