AAC là gì? Cẩm nang giao tiếp tăng cường và thay thế

Đội ngũ Talk with Ewa, Kktc Özel Eğitim · Cập nhật:

Trả lời nhanh

AAC (Augmentative and Alternative Communication - giao tiếp tăng cường và thay thế) là tất cả các phương thức giúp một người tự bày tỏ bản thân khi lời nói chưa đủ hoặc chưa có lời nói: cử chỉ, ký hiệu, thẻ hình, bảng giao tiếp và ứng dụng trên máy tính bảng phát ra tiếng khi chạm vào. AAC không dùng để thay thế lời nói, mà để giúp việc giao tiếp diễn ra ngay lập tức, và các nghiên cứu cho thấy AAC không làm trẻ chậm nói thêm.

Lưu ý: Hệ thống AAC được chia thành hai nhóm chính: AAC có hỗ trợ dụng cụ (cần đến vật trung gian như thẻ, bảng, thiết bị) và AAC không cần dụng cụ (chỉ dùng cơ thể như cử chỉ, ngôn ngữ ký hiệu).

AAC chính xác có nghĩa là gì?

AAC gồm hai thành phần ý nghĩa. Tăng cường (augmentative) nghĩa là hỗ trợ thêm cho vốn lời nói hiện có của trẻ: một trẻ nói được vài từ sẽ dùng thẻ để bổ sung những từ chưa nói được. Thay thế (alternative) là cách dùng thay cho lời nói khi trẻ chưa có lời nói hoặc lời nói chưa được hiểu rõ. Cả hai đều có chung một mục tiêu: để trẻ có thể nói lên điều mình muốn, cảm nhận và nhu cầu ngay hôm nay, ngay lúc này.

Trong tiếng Việt, phụ huynh và tài liệu chuyên môn cũng thường gọi đây là "giao tiếp tăng cường và thay thế" hoặc "hệ thống giao tiếp hỗ trợ và thay thế". Tất cả đều chỉ cùng một khái niệm.

Ai sử dụng AAC?

AAC được lựa chọn dựa trên nhu cầu chứ không dựa vào một chẩn đoán duy nhất. Có thể cân nhắc cho bất kỳ trẻ nào có vốn lời nói kém hơn bạn cùng trang lứa hoặc lời nói khó được người xung quanh hiểu. Các nhóm sử dụng phổ biến nhất gồm:

Để bắt đầu với AAC, không cần đợi trẻ đạt đến một độ tuổi nhất định, một mức độ "sẵn sàng" nào hay biết đọc. Quan điểm hiện nay của các chuyên gia là không có điều kiện tiên quyết nào để bắt đầu AAC.

Các loại AAC: không dụng cụ, công nghệ thấp, công nghệ cao

AAC không dụng cụ

Không cần bất kỳ vật liệu nào: chỉ tay, gật đầu, cử chỉ, nét mặt và ngôn ngữ ký hiệu. Phương thức này luôn sẵn có mọi lúc, nhưng đòi hỏi người đối diện phải hiểu các ký hiệu đó.

AAC công nghệ thấp

Các thẻ hình trên giấy hoặc bìa cứng, bảng giao tiếp, bảng chữ cái. PECS (Hệ thống giao tiếp trao đổi hình ảnh) là phương pháp nổi tiếng nhất trong nhóm này. Cách này ít tốn kém, không cần pin; tuy nhiên việc chuẩn bị thẻ, mang theo và giữ gìn ngăn nắp tốn khá nhiều thời gian.

AAC công nghệ cao

Các ứng dụng giao tiếp trên máy tính bảng hoặc điện thoại phát ra âm thanh khi chạm vào. Trẻ chạm vào một hình ảnh, thiết bị sẽ đọc to từ đó lên. Giọng nói giúp người đối diện không cần biết ý nghĩa của thẻ: nhân viên cửa hàng hay ông bà đều có thể hiểu trẻ. Talk with Ewa thuộc nhóm này, và hiện tại bên trong ứng dụng Talk with Ewa, các thẻ và giọng nói mới chỉ có tiếng Thổ Nhĩ Kỳ và tiếng Anh.

Ứng dụng AAC có giọng nói hoạt động như thế nào?

  1. Trên màn hình có các thẻ hình được chia theo danh mục: đồ ăn, cảm xúc, nhu cầu, đồ chơi.
  2. Trẻ chạm vào thẻ, ứng dụng phát ra âm thanh của từ đó (ví dụ "nước").
  3. Các thẻ được xếp nối tiếp nhau để tạo thành câu ("con" + "muốn" + "uống nước") và được đọc lên chỉ với một lần chạm.
  4. Gia đình thêm các thẻ mới bằng hình ảnh từ thế giới quen thuộc của trẻ (món đồ chơi yêu thích, cô giáo).

Lợi ích của AAC đối với trẻ và gia đình

Bắt đầu áp dụng AAC tại nhà như thế nào?

Quy tắc quan trọng nhất là làm mẫu (modeling): khi bạn nói, hãy tự chạm vào thẻ tương ứng. Trẻ học ngôn ngữ trước hết bằng cách thấy xung quanh sử dụng, và ngôn ngữ AAC cũng được học theo cách như vậy. Hãy bắt đầu với một số ít từ dùng rất thường xuyên (muốn, thêm, hết, giúp đỡ, nước), chờ khoảng 5-10 giây sau khi đặt câu hỏi, và đón nhận mọi nỗ lực của trẻ như một cố gắng giao tiếp, ngay cả khi trẻ chạm nhầm thẻ. Bạn có thể xem thêm các bước chi tiết trong bài viết cách sử dụng thẻ giao tiếp.

Khi nào cần tìm đến chuyên gia?

Bạn không cần phải chờ chuyên gia cho phép mới bắt đầu dùng AAC, nhưng làm việc cùng chuyên gia âm ngữ trị liệu sẽ mang lại kết quả tốt nhất để chọn đúng hệ thống và đặt mục tiêu phù hợp cho trẻ. Nếu lời nói của con bạn tụt lại rõ rệt so với bạn cùng trang lứa, con bị mất đi các từ vốn có, hoặc bạn nghi ngờ về thính lực của con, hãy đến khám bác sĩ nhi khoa và chuyên gia âm ngữ trị liệu.

Câu hỏi thường gặp

AAC có làm trẻ chậm nói không?

Không. Các tổng quan nghiên cứu về vấn đề này cho thấy việc sử dụng AAC không cản trở lời nói, và ở một bộ phận đáng kể trẻ em, lời nói bằng âm thanh còn tăng lên. Bạn có thể xem chi tiết trong bài viết AAC có làm trẻ chậm nói không.

Bắt đầu dùng AAC cho trẻ ở độ tuổi nào?

Không có giới hạn độ tuổi tối thiểu cho AAC. Một trẻ gặp khó khăn khi nói có thể làm quen với các công cụ giao tiếp bằng hình ảnh và giọng nói ngay cả trước hai tuổi. Bắt đầu sớm giúp trẻ sớm nhận ra rằng mình có thể giao tiếp được.

AAC và PECS có giống nhau không?

Không. AAC là tên gọi chung cho tất cả các phương pháp hỗ trợ giao tiếp. Còn PECS là một trong các phương pháp đó, là một chương trình dạy học có các bước rõ ràng dựa trên việc trao đổi thẻ hình.

Ứng dụng AAC có mất phí không?

Tùy từng ứng dụng. Tải Talk with Ewa là miễn phí; các thẻ khẩn cấp, đọc câu và tự thêm thẻ của riêng bạn luôn miễn phí. Lưu ý rằng Talk with Ewa hiện tại chỉ có tiếng Thổ Nhĩ Kỳ và tiếng Anh.

Ứng dụng AAC có phù hợp với mọi trẻ không?

AAC có thể được cân nhắc cho trẻ ở mọi lứa tuổi và nhóm chẩn đoán gặp khó khăn trong việc tự bày tỏ bản thân, bất kể mức độ lời nói hiện tại ra sao. Phương pháp nào phù hợp sẽ được xác định cùng chuyên gia âm ngữ trị liệu dựa trên nhu cầu và kỹ năng vận động của trẻ.

Ứng dụng AAC có gây nghiện máy tính bảng hay điện thoại không?

Ứng dụng AAC là công cụ giao tiếp, không phải video hay trò chơi. Vì mục đích là tự bày tỏ chứ không phải giải trí, nguy cơ nghiện màn hình sẽ thấp khi thiết bị được dùng cho giao tiếp và có sự hướng dẫn của người lớn. Việc tách riêng thiết bị giao tiếp với thiết bị chơi game cũng rất hữu ích.

Tài liệu tham khảo

Bài viết này chỉ mang tính chất cung cấp thông tin; không thay thế cho chẩn đoán y khoa hay đánh giá của chuyên gia.