Konuşmayan çocuk için ne yapılır, hangi doktora gidilir?
Kısa cevap
Konuşmayan bir çocuk için ilk adım bir çocuk doktoruyla görüşüp işitme testi yaptırmaktır; ardından gerekirse çocuk ve ergen psikiyatrisi, çocuk nörolojisi ve dil ve konuşma terapistine yönlendirilir. Değerlendirme beklenirken evde çocukla bol konuşmak, oyun içinde kelimeleri tekrar etmek ve resimli ya da sesli iletişim kartlarıyla çocuğa ihtiyacını anlatabileceği bir yol vermek iletişimi hemen destekler.
Bilgi notu: Konuşma gelişimi değerlendirilirken alıcı dil (anlama) ve ifade edici dil (konuşma, anlatma) becerileri ayrı ayrı incelenir.
Önce: endişelenmekte haklı olabilirsiniz
"Bekleyin, erkek çocuklar geç konuşur" cümlesini çok duymuşsunuzdur. Bazı çocuklar gerçekten geç konuşup sonra yaşıtlarını yakalar; ama bunu önceden bilmek mümkün değildir. Bu yüzden uzmanlar beklemek yerine değerlendirmeyi önerir. Erken değerlendirme hiçbir şey kaybettirmez; gerekirse desteğe erken başlamayı sağlar.
Hangi doktora gidilir?
- Çocuk doktoru (pediatri): genel gelişimi değerlendirir ve yönlendirir. İlk durak burasıdır.
- Kulak burun boğaz ve odyoloji: işitme testi. Konuşma gecikmesinde işitme mutlaka kontrol edilmelidir; sık orta kulak iltihabı bile geçici işitme kaybına yol açabilir.
- Çocuk ve ergen psikiyatrisi: otizm spektrum bozukluğu gibi gelişimsel durumları değerlendirir. Türkiye'de otizm tanısı bu bölüm tarafından konur.
- Çocuk nörolojisi: nörolojik nedenlerden şüphelenildiğinde değerlendirme yapar.
- Dil ve konuşma terapisti: dil ve konuşma becerilerini ayrıntılı değerlendirir ve terapiyi yürütür.
Türkiye'de özel eğitim desteği için tıbbi rapordan sonra Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) eğitsel değerlendirme yapar. KKTC'de süreç farklıdır; ayrıntılar için KKTC özel eğitim rehberine bakabilirsiniz.
Hangi durumlarda beklemeden başvurmalı?
- 12 aylıkken agulama, işaret etme, el sallama gibi davranışların olmaması
- 16 aylıkken hiç tek kelime olmaması
- 24 aylıkken kendiliğinden iki kelimelik ifadelerin olmaması
- Adına tepki vermemesi, göz teması kurmaması
- Her yaşta: daha önce söylediği kelimeleri ya da kazandığı becerileri kaybetmesi
Yaşlara göre ayrıntılı tablo için konuşma gecikmesi belirtileri yazımıza bakın.
Değerlendirme beklenirken evde neler yapılır?
Çocuğunuzun seviyesinden konuşun
Kısa, net cümleler kurun. Çocuk tek kelime kullanıyorsa siz iki kelime kullanın: çocuk "top" derse "kırmızı top" deyin.
Oyunu yönetmeyin, anlatın
Çocuğun oynadığı şeyi sesli anlatın: "Araba gidiyor. Araba durdu." Soru yağmuru yerine yorum yapın.
Bekleyin
Çocuğun ne istediğini bilseniz bile hemen vermeyin; ona bakıp birkaç saniye bekleyin. Bu bekleme, çocuğa iletişim başlatma fırsatı verir.
Ekranı azaltın, karşılıklı oyunu artırın
Pasif ekran izleme, karşılıklı konuşmanın yerini tutmaz. Kitaba birlikte bakmak, şarkı söylemek, sırayla oynanan oyunlar dili besler.
Çocuğa bir "ses" verin
Konuşamayan çocuk anlatamadığı için hırçınlaşabilir. Resimli ya da sesli iletişim kartları, çocuğun konuşma gelişirken bile "su", "tuvalet", "acıyor" diyebilmesini sağlar. Bu araçların konuşmayı geciktirmediği araştırmalarla gösterilmiştir. AAC nedir yazımızda nasıl başlayacağınızı anlattık.
Yapılmaması gerekenler
- Çocuğu "söyle, söylemezsen vermem" diyerek zorlamak
- Kardeşi ya da yaşıtlarıyla kıyaslamak
- Bilimsel dayanağı olmayan "hızlı konuşturma" vaatlerine güvenmek
- "Kendiliğinden konuşur" diyerek değerlendirmeyi aylarca ertelemek
Sık sorulan sorular
2 yaşında konuşmayan çocuk normal mi?
İki yaşında hiç kelimesi olmayan ya da kendiliğinden iki kelimelik ifade kurmayan bir çocuğun değerlendirilmesi önerilir. Bu her zaman bir sorun olduğu anlamına gelmez, ama beklemek yerine bir çocuk doktoru ve dil ve konuşma terapistiyle görüşmek en doğrusudur.
Konuşmayan çocuk için önce hangi test yapılır?
Genellikle önce işitme testi yapılır. İşitme normalse çocuk doktoru gelişimsel değerlendirme için çocuk ve ergen psikiyatrisi, çocuk nörolojisi ya da dil ve konuşma terapistine yönlendirebilir.
Konuşma gecikmesi otizm belirtisi mi?
Konuşma gecikmesi otizmin belirtilerinden biri olabilir ama tek başına otizm anlamına gelmez. İşitme sorunları, dil bozuklukları ve başka nedenler de konuşma gecikmesine yol açabilir. Tanıyı yalnızca uzman koyabilir.
Konuşmayan çocukla nasıl iletişim kurulur?
Kısa ve net konuşun, çocuğun ilgisini takip edin, jest ve resimlerden yararlanın ve ona resimli ya da sesli iletişim kartlarıyla ihtiyacını anlatabileceği bir yol verin. Her iletişim denemesini karşılık vererek ödüllendirin.
Özel eğitim merkezine mi, hastaneye mi başvurmalıyım?
Önce çocuk doktoru ve işitme değerlendirmesiyle başlayın; ardından tanı için eğitim ve araştırma ya da üniversite hastanelerinin çocuk ve ergen psikiyatrisi, çocuk nörolojisi gibi birimlerine başvurun. Özel eğitim desteği genellikle bu değerlendirmeden sonra planlanır.
Devlet hastanesinde dil ve konuşma terapisti var mı?
Bazı eğitim ve araştırma hastanelerinde ve üniversite hastanelerinde dil ve konuşma terapisi birimleri bulunur. Randevu koşulları ve bekleme süreleri kuruma göre değişir; çocuk doktorunuz yönlendirme konusunda yardımcı olabilir.
Kaynaklar
- ASHA aile kaynağı: Late Talker or Language Problem?
- CDC: Gelişim basamakları (Learn the Signs. Act Early.)
- Romski ve Sevcik (2005). Augmentative communication and early intervention: Myths and realities. Infants & Young Children, 18(3), 174-185
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı koymaz ve bir uzmanın değerlendirmesinin yerini tutmaz.