Otizm iletişim kartları: evde adım adım nasıl kullanılır?
Kısa cevap
Otizm iletişim kartları, çocuğun bir resmi göstererek ya da resme dokunarak isteğini ve duygusunu anlatmasını sağlayan görsel araçlardır. En iyi sonuç için az sayıda, çok sık kullanılan kelimeyle (istiyorum, daha, bitti, yardım) başlanır, yetişkin kartları konuşurken kendisi de kullanır (modelleme), soru sorduktan sonra birkaç saniye beklenir ve kartlar her ortamda çocuğun yanında olur.
Bilgi notu: Görsel destekli iletişim stratejileri, otizm spektrumundaki çocuklarda yönergeleri anlamayı ve ortak dikkat becerilerini desteklemek için yaygın olarak kullanılır.
Otizmde görsel kartlar neden işe yarar?
Otizm spektrumundaki pek çok çocuk, duyduğunu işlemekten çok gördüğünü işlemekte güçlüdür. Söylenen kelime bir anda kaybolur; resim ise orada durur. Kart, çocuğa düşünmesi ve yanıt vermesi için zaman tanır. Ayrıca iletişimi somutlaştırır: "su" kartını uzatan çocuk su alır ve iletişimin işe yaradığını deneyimler.
Hangi kartlarla başlamalı?
Yüzlerce kartla başlamak çocuğu da aileyi de yorar. İlk hafta için şu iki grubu öneriyoruz:
1. Temel kelimeler (her durumda kullanılır)
İstiyorum, istemiyorum, daha, bitti, yardım, evet, hayır, dur. Bu kelimeler günün her anında işe yarar ve çocuğa en hızlı kazancı sağlar.
2. Çocuğun en çok istediği şeyler
Sevdiği yiyecek, içecek, oyuncak ve etkinlikler. Motivasyon, kart kullanmanın en güçlü itici gücüdür. Çocuğunuz baloncuk üflemeye bayılıyorsa "baloncuk" kartı ilk kartlardan biri olmalı.
Mümkünse kartlarda çocuğun kendi dünyasından fotoğraflar kullanın: kendi bardağı, kendi oyuncağı, kendi öğretmeni. Pek çok çocuk tanıdık fotoğrafı genel bir çizimden daha kolay tanır.
Evde adım adım kullanım
- Ortamı hazırlayın: çocuğun çok sevdiği bir şeyi görebileceği ama ulaşamayacağı bir yere koyun.
- Modelleyin: "Su istiyorum" derken kendiniz "istiyorum" ve "su" kartlarına dokunun.
- Fırsat verin ve bekleyin: çocuğa bakıp 5-10 saniye sessizce bekleyin. Hemen yardım etmeyin.
- Her denemeyi karşılayın: çocuk karta dokunur ya da uzatırsa hemen istediğini verin ve kelimeyi tekrar edin: "Su! Al bakalım."
- Yaygınlaştırın: kartları yalnızca masa başında değil; mutfakta, arabada, parkta, markette kullanın.
- Yavaşça genişletin: çocuk birkaç kartı rahatça kullanınca yeni kelimeler ve iki kelimelik cümleler ekleyin ("daha" + "araba").
Sık yapılan hatalar
- Kartları yalnızca "ders" saatinde çıkarmak. İletişim gün boyu olur; kartlar da gün boyu erişilebilir olmalı.
- Çocuğu karta dokunmaya zorlamak ya da elinden tutup dokundurmak. Bu, kartı bir görev haline getirir. Model olun, fırsat verin, zorlamayın.
- "Söyle bakalım" diye konuşmayı şart koşmak. Kart kullanan çocuğa önce istediğini verin; konuşmayı baskıyla değil, keyifli tekrarla destekleyin.
- Kartları sürekli yer değiştirmek. Çocuk kartı konumundan da tanır. Temel kelimelerin yeri sabit kalmalı.
Kâğıt kart mı, sesli uygulama mı?
İkisi birbirinin rakibi değil. Kâğıt kartlar ucuzdur, banyoda ve havuzda bile kullanılabilir. Sesli uygulamalar ise kartı sesli söyler; böylece çocuğu tanımayan biri de onu anlar, çocuk her dokunuşta kelimeyi duyar ve yüzlerce kart tek cihazda düzenli durur. Pek çok aile ikisini birlikte kullanır. Basılı kart arıyorsanız, uygulamadaki acil durum kartlarının bir listesini çıkarıp buzdolabına asmak iyi bir başlangıçtır.
Talk with Ewa'da kartlar kategorilere ayrılmıştır, her ekranda sabit duran temel tuşlar (evet, hayır, istiyorum, istemiyorum, daha fazla, bitti, yardım) vardır ve kendi fotoğrafınızla ücretsiz kart ekleyebilirsiniz.
Ne zaman uzmana başvurmalı?
Kartları birkaç hafta düzenli kullandığınız halde çocuğunuz hiç ilgi göstermiyorsa, yeni bir beceri kazanmıyor ya da var olan becerilerini kaybediyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine, çocuk nöroloğuna ve dil ve konuşma terapistine başvurun. Uzman, çocuğunuza uygun kart sayısını, görsel türünü ve hedefleri birlikte belirlemenize yardım eder.
Sık sorulan sorular
Otizmli çocuk için kaç kartla başlanmalı?
Genellikle 5 ile 10 kart arası iyi bir başlangıçtır: birkaç temel kelime (istiyorum, daha, bitti, yardım) ve çocuğun en çok istediği birkaç nesne. Çocuk bunları rahatça kullanmaya başlayınca yeni kartlar eklenir.
İletişim kartları fotoğraf mı çizim mi olmalı?
Çocuğa göre değişir. Pek çok çocuk kendi eşyalarının gerçek fotoğraflarını daha kolay tanır. Önemli olan çocuğun resmi tanıması ve resmin tek bir anlamı net göstermesidir.
Kart kullanmak çocuğumun konuşmasını engeller mi?
Araştırmalar bu endişeyi desteklemiyor. Resimli ve sesli iletişim destekleri konuşmayı geciktirmez; birçok çocukta kelime denemelerini artırır.
Kartları okulda da kullanabilir miyiz?
Evet, kullanmalısınız. Aynı kartların evde ve okulda kullanılması çocuğun öğrendiğini genellemesine yardım eder. Öğretmenle hangi kartları kullandığınızı paylaşın.
Çocuğum kartları yırtıyor ya da saklıyor, ne yapmalıyım?
Başlangıçta kartları yırtmak ya da kaybetmek sık görülür. Kartları lamine ederek dayanıklı hale getirmek ve çocuğun ulaşabileceği ama sabit bir panoda tutmak uyumu kolaylaştırır. Sesli bir uygulamada bu sorun yaşanmaz.
Evde kart kullanırken en sık yapılan hata nedir?
En sık hata, çocuk kartı kullanmadan önce ne istediğini tahmin edip hemen vermektir. Bu, çocuğun iletişim kurma fırsatını elinden alır. Ona kısa bir süre tanıyın, kartı modelleyin ve kartı kullandığında hemen karşılık verin.
Kaynaklar
- ASHA aile kaynağı: Augmentative and Alternative Communication (AAC)
- Bondy ve Frost (1994). The Picture Exchange Communication System. Focus on Autistic Behavior, 9(3), 1-19
- Millar, Light ve Schlosser (2006). AAC müdahalesinin gelişimsel yetersizliği olan bireylerde konuşma üretimine etkisi. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 49(2), 248-264
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı koymaz ve bir uzmanın değerlendirmesinin yerini tutmaz.