Mất điều phối lời nói ở trẻ em (CAS) là gì? Dấu hiệu, chẩn đoán và hỗ trợ giao tiếp

Đội ngũ Talk with Ewa, Kktc Özel Eğitim · Cập nhật:

Trả lời nhanh

Mất điều phối lời nói ở trẻ em (thường gọi là apraxia lời nói ở trẻ, viết tắt CAS) là một rối loạn vận động lời nói, khi não gặp khó khăn trong việc lập kế hoạch và sắp xếp chuỗi cử động của môi, lưỡi và hàm cần thiết để nói. Trẻ biết mình muốn nói gì nhưng không phát âm đúng trình tự được. Các lỗi phát âm không nhất quán, khó hơn khi từ dài ra và cử động miệng dò tìm khi cố tìm từ là những dấu hiệu điển hình. Chẩn đoán do chuyên viên âm ngữ trị liệu thực hiện, có thể kết hợp khám thần kinh nhi nếu cần; trị liệu lời nói chuyên sâu, tập trung vào vận động cùng với giao tiếp tăng cường và thay thế (AAC) có thể hỗ trợ giao tiếp cho trẻ.

Lưu ý thông tin: Trong mất điều phối lời nói ở trẻ em, vấn đề cốt lõi không phải là yếu cơ mà là khó khăn của não trong việc lập kế hoạch và sắp xếp trình tự cử động lời nói.

Apraxia lời nói ở trẻ là gì, không phải là gì?

Apraxia lời nói không phải là yếu cơ: môi và lưỡi của trẻ khỏe mạnh, hoạt động bình thường khi ăn uống hay mỉm cười. Khó khăn nằm ở việc lập kế hoạch cho các cử động này để nói và thực hiện đúng trình tự, đúng thời điểm. Tình trạng này cũng không phải là khó khăn về hiểu ngôn ngữ; đa số trẻ hiểu những gì được nói và biết rõ mình muốn diễn đạt điều gì.

Dấu hiệu của mất điều phối lời nói ở trẻ em

Một số dấu hiệu này cũng có thể gặp ở các rối loạn lời nói khác. Chỉ quan sát các dấu hiệu chưa đủ để đưa ra chẩn đoán.

Điểm khác biệt với chậm nói

Ở trẻ chậm nói, trẻ thường đi theo trình tự phát triển điển hình nhưng với tốc độ chậm hơn. Còn ở trẻ bị mất điều phối lời nói, vấn đề nằm ở lập kế hoạch vận động và nổi bật với các lỗi không nhất quán. Sự phân biệt này rất quan trọng vì hướng trị liệu khuyến nghị cho chứng này khác biệt: các buổi tập ngắn, dày dặn và chuyên sâu, bài tập chú trọng trình tự cử động và lặp lại nhiều lần.

Ai là người chẩn đoán?

Chẩn đoán mất điều phối lời nói ở trẻ em do chuyên viên âm ngữ trị liệu thực hiện thông qua đánh giá lời nói chi tiết. Ở độ tuổi quá nhỏ, việc chẩn đoán xác định có thể khó khăn; chuyên gia có thể đề nghị theo dõi thêm với nhận định "nghi ngờ apraxia lời nói" trong một thời gian. Kiểm tra thính lực và đánh giá thần kinh nhi khi cần cũng có thể là một phần của quá trình này.

Vai trò của AAC ở trẻ bị mất điều phối lời nói

Trẻ bị mất điều phối lời nói có thể rất dễ nản lòng vì biết mình muốn nói gì nhưng không nói ra được. ASHA cho biết bên cạnh trị liệu lời nói, giao tiếp tăng cường và thay thế (AAC) cũng có thể được sử dụng trong can thiệp tình trạng này. Thẻ giao tiếp có hình ảnh và âm thanh giúp trẻ bày tỏ nhu cầu ngay hôm nay trong khi vẫn tiếp tục trị liệu lời nói; AAC không làm chậm việc nói của trẻ. Khi trẻ chạm vào thẻ trên một ứng dụng có giọng đọc, trẻ cũng nghe được cách phát âm chuẩn với độ rõ ràng giống nhau mỗi lần — lưu ý rằng hiện tại ứng dụng Talk with Ewa chỉ có thẻ và giọng đọc bằng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ và tiếng Anh, chưa có tiếng Việt, nên phụ huynh có thể chọn giọng đọc theo ngôn ngữ của trẻ ở ứng dụng phù hợp.

Cách hỗ trợ trẻ tại nhà?

  1. Thực hiện các bài tập tại nhà do chuyên viên trị liệu hướng dẫn thành từng đợt ngắn nhưng đều đặn (vài lần mỗi ngày, mỗi lần 5-10 phút).
  2. Không ép buộc trẻ; khi trẻ chưa nói được, hãy cho trẻ diễn đạt bằng cử chỉ, ra dấu hoặc thẻ giao tiếp (như hệ thống trao đổi tranh ảnh PECS hoặc thẻ hình).
  3. Nói chậm và rõ ràng, ngồi đối diện để trẻ có thể nhìn thấy khuôn mặt bạn.
  4. Ghi nhận và khích lệ mọi nỗ lực của trẻ, đừng đòi hỏi phát âm hoàn hảo ngay.

Câu hỏi thường gặp

Mất điều phối lời nói ở trẻ có khỏi không?

Với trị liệu phù hợp và chuyên sâu, tình trạng này thường cải thiện rõ rệt, nhưng quá trình có thể kéo dài và tiến triển khác nhau ở mỗi trẻ. Không thể đưa ra một mốc thời gian cố định; chuyên viên trị liệu sẽ đề xuất kế hoạch riêng cho con bạn.

Mất điều phối lời nói có phải là tự kỷ không?

Không. Đây là một rối loạn vận động lời nói; còn tự kỷ là một khác biệt phát triển ảnh hưởng đến giao tiếp xã hội và hành vi. Một số trẻ có thể cùng gặp cả hai tình trạng, nhưng một tình trạng không phải là dấu hiệu chắc chắn của tình trạng kia.

Trẻ bị mất điều phối lời nói có nên dùng thẻ giao tiếp không?

Với nhiều trẻ gặp tình trạng này, thẻ giao tiếp và các ứng dụng AAC có âm thanh rất hữu ích. Chúng giúp trẻ tự diễn đạt bản thân trong khi đang trị liệu lời nói và giảm bớt sự thất vọng, ức chế.

Mất điều phối lời nói và nói lắp có giống nhau không?

Không. Tình trạng này là khó khăn trong việc lập kế hoạch cử động lời nói; còn nói lắp là tình trạng khác ảnh hưởng đến sự trôi chảy và nhịp điệu của lời nói. Dấu hiệu và cách trị liệu của hai tình trạng này khác nhau.

Các bài tập nhịp điệu và giai điệu trong trị liệu có hiệu quả không?

Một số bài tập dựa trên nhịp điệu, giai điệu và ngữ điệu có thể được chuyên viên trị liệu đưa vào buổi trị liệu lời nói. Chuyên viên âm ngữ trị liệu của con bạn sẽ quyết định phương pháp nào phù hợp với trẻ.

Tài liệu tham khảo

Bài viết này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin; không thay thế cho việc chẩn đoán hay đánh giá của chuyên gia.