Trẻ chậm nói phải làm sao, khám bác sĩ nào?
Trả lời nhanh
Bước đầu tiên khi trẻ chậm nói là đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi khoa và kiểm tra thính lực; sau đó, nếu cần, trẻ sẽ được chuyển đến chuyên khoa tâm thần trẻ em và vị thành niên, thần kinh nhi hoặc nhà trị liệu ngôn ngữ và lời nói. Trong lúc chờ đánh giá chuyên sâu, trò chuyện nhiều với con tại nhà, lặp lại từ ngữ trong lúc chơi và tạo cho con cách diễn đạt nhu cầu qua thẻ giao tiếp hình ảnh hoặc âm thanh sẽ giúp hỗ trợ giao tiếp ngay lập tức.
Lưu ý thông tin: Khi đánh giá phát triển ngôn ngữ, các chuyên gia xem xét riêng biệt kỹ năng ngôn ngữ tiếp nhận (hiểu) và ngôn ngữ diễn đạt (nói, kể lại).
Trước hết: lo lắng của bạn có cơ sở
Chắc hẳn bạn đã nghe nhiều câu như "Cứ chờ thêm đi, bé trai thường biết nói muộn hơn". Một số trẻ thực sự nói muộn rồi bắt kịp bạn bè cùng lứa, nhưng không thể biết trước điều đó ở từng bé. Vì vậy, các chuyên gia khuyên nên cho trẻ đi đánh giá sớm thay vì chỉ chờ đợi. Đánh giá sớm không làm mất đi điều gì, mà giúp trẻ bắt đầu can thiệp kịp thời nếu thực sự cần.
Nên khám bác sĩ chuyên khoa nào?
- Bác sĩ nhi khoa: đánh giá sự phát triển tổng thể và chuyển tuyến phù hợp. Đây là điểm dừng chân đầu tiên.
- Tai Mũi Họng và Thính học: kiểm tra thính lực. Khi trẻ chậm nói, thính lực luôn cần được kiểm tra; ngay cả viêm tai giữa tái diễn cũng có thể gây giảm thính lực tạm thời.
- Tâm thần trẻ em và vị thành niên: đánh giá các tình trạng phát triển như rối loạn phổ tự kỷ. Ở Việt Nam, chẩn đoán tự kỷ thường được thực hiện tại các chuyên khoa tâm thần trẻ em, nhi khoa phát triển hoặc các trung tâm đánh giá chuyên sâu.
- Thần kinh nhi: đánh giá khi nghi ngờ các nguyên nhân liên quan đến hệ thần kinh.
- Nhà trị liệu ngôn ngữ và lời nói: đánh giá chi tiết kỹ năng ngôn ngữ - giao tiếp và trực tiếp thực hiện trị liệu.
Tại Việt Nam, sau khi có kết luận hoặc giấy tờ y tế, gia đình có thể kết nối với các cơ sở giáo dục chuyên biệt hoặc trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập để xây dựng kế hoạch can thiệp giáo dục phù hợp. Tại Bắc Síp (KKTC), quy trình có điểm khác biệt; bạn có thể xem thêm tại cẩm nang giáo dục đặc biệt KKTC.
Khi nào cần đưa trẻ đi khám ngay, không chờ đợi?
- 12 tháng tuổi chưa bập bẹ, chưa biết chỉ tay hoặc vẫy tay chào
- 16 tháng tuổi chưa nói được từ đơn nào
- 24 tháng tuổi chưa tự ghép được cụm hai từ
- Không phản ứng khi được gọi tên, ít hoặc không giao tiếp mắt
- Ở bất kỳ độ tuổi nào: mất đi các từ đã từng nói hoặc kỹ năng đã học được trước đó
Để xem bảng mốc theo từng độ tuổi chi tiết hơn, hãy tham khảo bài viết dấu hiệu chậm nói của chúng tôi.
Làm gì tại nhà trong lúc chờ đánh giá?
Nói chuyện ngang tầm mức độ của con
Dùng câu ngắn gọn, rõ ràng. Nếu con nói một từ, bạn hãy đáp lại bằng hai từ: con nói "bóng", bạn nói "bóng đỏ".
Không dẫn dắt quá mức, hãy kể lại điều con làm
Mô tả bằng lời điều con đang chơi: "Xe chạy đi rồi. Xe dừng lại." Hãy bình luận nhẹ nhàng thay vì dồn dập đặt câu hỏi.
Biết chờ đợi
Dù bạn đã đoán được con muốn gì, đừng đưa ngay lập tức; hãy nhìn con và chờ vài giây. Khoảng dừng này tạo cơ hội để con chủ động khởi xướng giao tiếp.
Giảm màn hình, tăng trò chơi tương tác hai chiều
Xem màn hình thụ động không thể thay thế trò chuyện trực tiếp. Cùng xem sách, hát cùng nhau và chơi các trò luân phiên giúp nuôi dưỡng ngôn ngữ rất tốt.
Trao cho con một "tiếng nói"
Trẻ chưa nói được có thể dễ cáu gắt hoặc bực bội vì không diễn đạt được ý mình. Hệ thống giao tiếp tăng cường và thay thế (AAC), chẳng hạn như thẻ tranh hoặc thẻ phát âm, giúp trẻ vẫn nói được "nước", "đi vệ sinh", "đau" ngay cả khi ngôn ngữ nói đang phát triển. Nhiều nghiên cứu cho thấy các công cụ này không làm trẻ chậm nói thêm. Trong bài viết AAC là gì, chúng tôi đã chia sẻ cách bắt đầu.
Những điều không nên làm
- Ép buộc con như "Nói đi, không nói là không cho đâu"
- So sánh con với anh chị em hoặc bạn bè cùng trang lứa
- Tin vào những lời hứa "làm bé nói nhanh" thiếu cơ sở khoa học
- Trì hoãn việc đi đánh giá hàng tháng trời vì nghĩ "lớn lên tự khắc biết nói"
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 2 tuổi chưa nói có bình thường không?
Trẻ hai tuổi chưa có từ nào hoặc chưa tự nói được cụm hai từ nên được đưa đi đánh giá. Điều này không phải lúc nào cũng là vấn đề nghiêm trọng, nhưng trao đổi với bác sĩ nhi khoa và nhà trị liệu ngôn ngữ và lời nói vẫn là lựa chọn đúng đắn nhất thay vì chỉ chờ đợi.
Trẻ chậm nói thì làm xét nghiệm hoặc kiểm tra gì trước?
Thông thường, kiểm tra thính lực sẽ được làm trước tiên. Nếu thính lực bình thường, bác sĩ nhi khoa có thể chuyển trẻ đến chuyên khoa tâm thần trẻ em và vị thành niên, thần kinh nhi hoặc nhà trị liệu ngôn ngữ và lời nói để đánh giá phát triển.
Chậm nói có phải là dấu hiệu tự kỷ không?
Chậm nói có thể là một dấu hiệu của rối loạn phổ tự kỷ, nhưng không đồng nghĩa với việc trẻ bị tự kỷ. Các vấn đề về thính lực, rối loạn ngôn ngữ và nhiều nguyên nhân khác cũng có thể khiến trẻ chậm nói. Chỉ chuyên gia có thẩm quyền mới có thể chẩn đoán.
Giao tiếp với trẻ chậm nói như thế nào?
Hãy nói ngắn gọn và rõ ràng, bám theo hứng thú của con, dùng cử chỉ và hình ảnh hỗ trợ, đồng thời tạo cho con cách diễn đạt nhu cầu qua thẻ hình ảnh hoặc âm thanh. Hãy phản hồi kịp thời để khuyến khích mọi nỗ lực giao tiếp của con.
Nên đi trung tâm giáo dục đặc biệt hay đi bệnh viện trước?
Bạn nên bắt đầu với bác sĩ nhi khoa và đánh giá thính lực trước; sau đó đưa trẻ đến các bệnh viện có chuyên khoa tâm thần trẻ em và vị thành niên, thần kinh nhi hoặc đơn vị phát triển trẻ em để được chẩn đoán. Kế hoạch hỗ trợ giáo dục chuyên biệt thường được xây dựng sau bước đánh giá này.
Bệnh viện công có nhà trị liệu ngôn ngữ và lời nói không?
Một số bệnh viện tuyến lớn, bệnh viện nhi hoặc bệnh viện đại học có khoa/đơn vị phục hồi chức năng, tâm lý - giáo dục hoặc trị liệu ngôn ngữ - lời nói. Điều kiện đặt lịch và thời gian chờ tùy từng cơ sở; bác sĩ nhi khoa có thể hỗ trợ giới thiệu phù hợp.
Nguồn tham khảo
- Tài liệu gia đình của ASHA: Late Talker or Language Problem?
- CDC: Các mốc phát triển (Learn the Signs. Act Early.)
- Romski và Sevcik (2005). Augmentative communication and early intervention: Myths and realities. Infants & Young Children, 18(3), 174-185
Bài viết này chỉ mang tính chất cung cấp thông tin, không thay thế cho chẩn đoán y khoa hay đánh giá trực tiếp của chuyên gia.