Thẻ giao tiếp tự kỷ: cách sử dụng từng bước tại nhà như thế nào?
Trả lời nhanh
Thẻ giao tiếp tự kỷ là công cụ trực quan giúp trẻ bày tỏ mong muốn và cảm xúc bằng cách chỉ vào hoặc chạm vào hình ảnh. Để đạt hiệu quả tốt nhất, cha mẹ nên bắt đầu với ít từ nhưng dùng thường xuyên (muốn, thêm, hết, giúp đỡ), người lớn cũng tự chạm thẻ khi nói (làm mẫu), chờ thêm vài giây sau khi đặt câu hỏi và luôn mang thẻ theo trẻ ở mọi môi trường.
Lưu ý thông tin: Các chiến lược giao tiếp hỗ trợ trực quan được sử dụng phổ biến để giúp trẻ trong phổ tự kỷ hiểu hướng dẫn và phát triển kỹ năng chú ý chung.
Vì sao thẻ trực quan hiệu quả với trẻ tự kỷ?
Nhiều trẻ trong phổ tự kỷ xử lý thông tin thị giác mạnh hơn xử lý thông tin thính giác. Lời nói biến mất ngay lập tức, còn hình ảnh thì ở lại đó. Thẻ cho trẻ thêm thời gian suy nghĩ và phản hồi. Đồng thời, thẻ làm cho việc giao tiếp trở nên cụ thể: trẻ đưa thẻ "nước" sẽ nhận được nước và trải nghiệm rằng giao tiếp mang lại kết quả.
Nên bắt đầu với những thẻ nào?
Bắt đầu với hàng trăm thẻ sẽ khiến cả trẻ lẫn gia đình mau mệt. Trong tuần đầu tiên, chúng tôi gợi ý hai nhóm sau:
1. Từ cốt lõi (dùng trong mọi tình huống)
Muốn, không muốn, thêm, hết, giúp đỡ, có, không, dừng lại. Những từ này hữu ích ở mọi thời điểm trong ngày và mang lại lợi ích nhanh nhất cho trẻ.
2. Những thứ trẻ thích nhất
Đồ ăn, thức uống, đồ chơi và hoạt động trẻ yêu thích. Động lực là lực đẩy mạnh nhất khi dùng thẻ. Nếu con bạn mê thổi bong bóng, thẻ "bong bóng" nên là một trong những thẻ đầu tiên.
Nếu có thể, hãy dùng ảnh chụp từ chính thế giới quen thuộc của trẻ: chiếc cốc của trẻ, món đồ chơi của trẻ, cô giáo của trẻ. Nhiều trẻ nhận diện ảnh thật quen thuộc dễ hơn một bức vẽ chung chung.
Cách sử dụng từng bước tại nhà
- Chuẩn bị môi trường: đặt món đồ trẻ rất thích ở nơi trẻ nhìn thấy nhưng chưa thể tự lấy.
- Làm mẫu: khi nói "Con muốn nước", chính bạn hãy chạm vào thẻ "muốn" và thẻ "nước".
- Tạo cơ hội và chờ đợi: nhìn vào trẻ và im lặng chờ khoảng 5-10 giây. Đừng vội can thiệp giúp ngay.
- Đáp lại mọi nỗ lực: nếu trẻ chạm vào hoặc đưa thẻ, hãy lập tức cho trẻ thứ trẻ muốn và lặp lại từ ngữ: "Nước! Con lấy nè."
- Khái quát hóa ra nhiều môi trường: không chỉ dùng thẻ ở bàn học; hãy dùng trong bếp, trên xe, ở công viên, ngoài siêu thị.
- Mở rộng từ từ: khi trẻ dùng thoải mái vài thẻ, hãy thêm từ mới và cụm hai từ ("thêm" + "xe hơi").
Những lỗi thường gặp
- Chỉ lấy thẻ ra vào giờ "học". Giao tiếp diễn ra suốt cả ngày, nên thẻ cũng cần luôn sẵn sàng để trẻ tiếp cận suốt cả ngày.
- Ép trẻ chạm vào thẻ hoặc cầm tay trẻ ấn vào thẻ. Điều này biến thẻ thành một nhiệm vụ bị ép buộc. Hãy làm mẫu, tạo cơ hội, đừng ép buộc.
- Ra điều kiện bắt trẻ phải nói rồi mới cho: "Nói đi con". Với trẻ dùng thẻ, hãy đáp ứng mong muốn của trẻ trước; hỗ trợ lời nói bằng sự lặp lại vui vẻ chứ không dùng áp lực.
- Liên tục đổi vị trí các thẻ. Trẻ cũng nhận biết thẻ qua vị trí đặt. Vị trí của các từ cốt lõi cần được giữ cố định.
Thẻ giấy hay ứng dụng có âm thanh?
Hai lựa chọn này không đối đầu nhau. Thẻ giấy rẻ, thậm chí dùng được trong phòng tắm hay hồ bơi. Còn ứng dụng có âm thanh sẽ đọc to từ trên thẻ; nhờ vậy người không quen trẻ cũng hiểu được, trẻ nghe từ ngữ sau mỗi lần chạm và hàng trăm thẻ nằm gọn gàng trên một thiết bị. Nhiều gia đình kết hợp cả hai. Nếu bạn đang tìm thẻ in sẵn, in danh sách các thẻ khẩn cấp từ ứng dụng rồi dán lên tủ lạnh là một khởi đầu tốt.
Trong Talk with Ewa, các thẻ được chia theo danh mục, có các phím cốt lõi cố định trên mọi màn hình (có, không, muốn, không muốn, thêm, hết, giúp đỡ) và bạn có thể thêm thẻ miễn phí bằng ảnh của riêng mình. Hiện tại, Talk with Ewa chỉ có tiếng Thổ Nhĩ Kỳ và tiếng Anh, vì vậy nếu cần âm thanh tiếng Việt, bạn nên chọn một công cụ có giọng đọc bằng ngôn ngữ của con mình.
Khi nào cần gặp chuyên gia?
Nếu bạn đã dùng thẻ đều đặn vài tuần mà con vẫn không hứng thú, không có kỹ năng mới hoặc bị mất đi kỹ năng sẵn có, hãy tìm đến bác sĩ tâm thần nhi - vị thành niên, bác sĩ thần kinh nhi và chuyên viên âm ngữ trị liệu. Chuyên gia sẽ cùng bạn xác định số lượng thẻ, loại hình ảnh và mục tiêu phù hợp với con.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu với bao nhiêu thẻ cho trẻ tự kỷ?
Khoảng 5 đến 10 thẻ thường là khởi đầu phù hợp: vài từ cốt lõi (muốn, thêm, hết, giúp đỡ) và vài món đồ trẻ muốn nhất. Khi trẻ dùng quen những thẻ này, bạn mới thêm thẻ mới.
Thẻ giao tiếp nên là ảnh chụp hay hình vẽ?
Tùy từng trẻ. Nhiều trẻ nhận ra ảnh thật đồ vật của mình dễ hơn. Điều quan trọng là trẻ nhận diện được hình ảnh và hình đó thể hiện rõ ràng một ý nghĩa duy nhất.
Dùng thẻ có cản trở việc tập nói của con không?
Các nghiên cứu không ủng hộ lo ngại này. Hỗ trợ giao tiếp bằng hình ảnh và âm thanh không làm chậm lời nói; ở nhiều trẻ, chúng còn làm tăng các nỗ lực bật từ.
Có thể dùng thẻ ở trường học không?
Có, cha mẹ nên dùng cả ở trường. Dùng cùng bộ thẻ ở nhà và ở trường giúp trẻ khái quát hóa điều đã học. Hãy chia sẻ với giáo viên những thẻ gia đình đang sử dụng.
Con xé thẻ hoặc giấu thẻ đi thì phải làm sao?
Lúc đầu, việc trẻ xé thẻ hoặc làm mất thẻ khá phổ biến. Ép dẻo để thẻ bền hơn và đặt trên một bảng cố định nhưng vừa tầm với của trẻ sẽ giúp trẻ dễ hợp tác hơn. Với ứng dụng có âm thanh, vấn đề này không xảy ra.
Lỗi phổ biến nhất khi dùng thẻ tại nhà là gì?
Lỗi phổ biến nhất là đoán trước điều trẻ muốn rồi đưa ngay trước khi trẻ kịp dùng thẻ. Làm vậy sẽ lấy mất cơ hội giao tiếp của trẻ. Hãy cho con một khoảng chờ ngắn, làm mẫu trên thẻ và đáp lại ngay khi con dùng thẻ.
Nguồn tham khảo
- Tài liệu cho gia đình từ ASHA: Augmentative and Alternative Communication (AAC)
- Bondy & Frost (1994). The Picture Exchange Communication System. Focus on Autistic Behavior, 9(3), 1-19
- Millar, Light & Schlosser (2006). Tác động của can thiệp AAC đến việc tạo lời nói ở cá nhân khuyết tật phát triển. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 49(2), 248-264
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo thông tin; không thay thế chẩn đoán y khoa hay đánh giá trực tiếp từ chuyên gia.