Dấu hiệu chậm nói: cần kỳ vọng điều gì theo từng độ tuổi?
Trả lời nhanh
Chậm nói là tình trạng kỹ năng lời nói và ngôn ngữ của trẻ tụt lại rõ rệt so với bạn cùng lứa. Các dấu hiệu cảnh báo bao gồm không biết chỉ tay hay vẫy tay lúc 12 tháng, không có từ đơn nào lúc 16 tháng, không tự ghép được cụm hai từ lúc 24 tháng và mất từ đã biết ở bất kỳ độ tuổi nào. Nếu có một trong các dấu hiệu này, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi và chuyên gia trị liệu ngôn ngữ - âm ngữ thay vì chờ đợi.
Phát triển lời nói và ngôn ngữ theo độ tuổi
Bảng dưới đây tóm tắt những hành vi mà đa số trẻ thực hiện được tính đến từng độ tuổi. Mỗi trẻ phát triển theo nhịp độ riêng; bảng này không phải công cụ chẩn đoán mà là kim chỉ nam giúp cha mẹ biết khi nào nên đặt câu hỏi.
| Độ tuổi | Những gì đa số trẻ làm được |
|---|---|
| 9-12 tháng | Bập bẹ ("ba-ba", "ma-ma"), quay đầu khi được gọi tên, hiểu từ "không", vẫy tay, bắt đầu chỉ tay |
| 15 tháng | Thử nói một hai từ ngoài "mẹ", "ba", chỉ vào thứ mình muốn |
| 18 tháng | Thử dùng từ ba từ trở lên, làm theo các hướng dẫn đơn giản không cần cử chỉ kèm theo |
| 2 tuổi | Ghép hai từ ("cho nước", "mẹ tới"), chỉ vào tranh được hỏi trong sách |
| 2,5 tuổi | Dùng khoảng 50 từ, xuất hiện các đại từ như "con", "chúng mình" |
| 3 tuổi | Duy trì đoạn trò chuyện qua lại vài câu, đặt câu hỏi "cái gì", "ở đâu" |
| 4 tuổi | Câu nói phần lớn được cả người ngoài gia đình hiểu, kể được những sự việc đơn giản |
Bảng được biên soạn dựa trên các mốc phát triển của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) cùng tài liệu dành cho gia đình của ASHA.
Dấu hiệu cảnh báo cần đi khám chuyên gia ngay
- Không bập bẹ, không chỉ tay hoặc không vẫy tay lúc 12 tháng tuổi
- Không có bất kỳ từ đơn nào lúc 16 tháng tuổi
- Không tự nói được cụm hai từ (không phải chỉ bắt chước) lúc 24 tháng tuổi
- Không phản ứng khi được gọi tên, tỏ ra thờ ơ với các kích thích âm thanh
- Không giao tiếp bằng mắt, không chỉ tay để khoe hay chỉ cho cha mẹ xem một vật
- Lúc 3 tuổi mà lời nói vẫn chủ yếu không hiểu được ngay cả với người trong gia đình
- Ở mọi lứa tuổi: mất đi các từ ngữ hoặc kỹ năng đã từng sử dụng trước đó
Chậm nói do đâu?
Chậm nói không chỉ có một nguyên nhân duy nhất. Các nguyên nhân có thể gặp gồm giảm thính lực (bao gồm giảm thính lực tạm thời do viêm tai giữa tái đi tái lại), rối loạn phát triển ngôn ngữ, rối loạn phổ tự kỷ, mất điều hành lời nói ở trẻ em, chậm phát triển toàn diện và một số tình trạng di truyền. Ở một số trẻ, không tìm thấy nguyên nhân rõ rệt và trẻ sẽ bắt kịp bạn cùng lứa theo thời gian. Cần được chuyên gia đánh giá để xác định nguyên nhân.
Chậm nói và chậm ngôn ngữ có giống nhau không?
Không giống nhau. Nói (lời nói) là khả năng tạo ra âm thanh và từ ngữ bằng miệng. Còn ngôn ngữ là khả năng hiểu từ ngữ và sử dụng chúng một cách có ý nghĩa. Một trẻ có thể hiểu mọi thứ nhưng không nói ra được (khó khăn về lời nói), hoặc nói được từ nhưng chưa ghép thành câu có nghĩa (khó khăn về ngôn ngữ). Việc phân biệt hai khái niệm này rất quan trọng để chọn đúng hướng hỗ trợ.
Trẻ chậm nói phải làm sao?
- Trao đổi với bác sĩ nhi khoa và đề nghị làm kiểm tra thính lực.
- Đặt lịch đánh giá với chuyên gia trị liệu ngôn ngữ - âm ngữ.
- Trò chuyện nhiều, đọc sách, hát cùng con trong các sinh hoạt hằng ngày tại nhà.
- Tạo cho trẻ một cách để bày tỏ nhu cầu: cử chỉ, thẻ tranh hoặc ứng dụng giao tiếp có giọng nói. Những công cụ này không làm trẻ chậm nói thêm.
Để xem các bước chi tiết, bạn có thể tham khảo bài viết cần làm gì khi trẻ chưa biết nói của chúng tôi.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu biết nói?
Đa số trẻ nói những từ có nghĩa đầu tiên vào khoảng 12-15 tháng tuổi và ghép hai từ vào khoảng 2 tuổi. Trẻ chưa có từ nào lúc 16 tháng hoặc chưa ghép được cụm hai từ lúc 24 tháng nên được đánh giá sớm.
Bé trai có thực sự biết nói muộn hơn bé gái không?
Tính trung bình, bé trai có thể nói muộn hơn bé gái một chút, nhưng chênh lệch này rất nhỏ và không phải lý do để bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo.
Trẻ lớn lên trong môi trường song ngữ có bị chậm nói không?
Lớn lên trong môi trường song ngữ không gây ra chậm nói. Trẻ song ngữ có thể chia vốn từ sang hai ngôn ngữ, nhưng tổng số từ và các mốc phát triển tương đương với trẻ đơn ngữ cùng tuổi.
Xem màn hình có gây chậm nói không?
Xem màn hình thụ động trong thời gian dài có thể ảnh hưởng xấu đến phát triển ngôn ngữ vì làm giảm thời gian trò chuyện qua lại và vui chơi. Cha mẹ nên giảm thời gian xem màn hình và tăng tương tác mặt đối mặt.
Cho trẻ đi nhà trẻ hoặc mẫu giáo có giúp nói nhanh hơn không?
Tương tác với bạn bè và môi trường ngôn ngữ phong phú có thể tăng mong muốn giao tiếp của trẻ. Tuy nhiên, nếu trẻ có khó khăn tiềm ẩn về ngôn ngữ hoặc lời nói, chỉ đi nhà trẻ thôi có thể chưa đủ; việc đánh giá chuyên môn vẫn rất cần thiết.
Trẻ nói sai từ có phải dấu hiệu chậm nói không?
Ở một số độ tuổi nhất định, phát âm sai vài âm là một phần bình thường của quá trình phát triển. Tuy nhiên, sau 3 tuổi mà lời nói vẫn chủ yếu không hiểu được đối với người ngoài gia đình thì cần được đánh giá.
Nguồn tham khảo
- CDC: Các mốc phát triển (Learn the Signs. Act Early.)
- Tài liệu gia đình ASHA: Late Talker or Language Problem?
- Tài liệu gia đình ASHA: Childhood Apraxia of Speech
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo thông tin; không thay thế cho chẩn đoán y khoa hay đánh giá của chuyên gia.