برای کودک حرفنزده چه باید کرد و به چه دکتری مراجعه کنیم؟
پاسخ کوتاه
نخستین قدم برای کودکی که حرف نمیزند، مراجعه به متخصص کودکان و انجام تست شنوایی است؛ پس از آن در صورت نیاز به روانپزشک کودک و نوجوان، متخصص مغز و اعصاب کودکان (نورولوژی کودکان) و آسیبشناس گفتار و زبان (گفتاردرمانگر) ارجاع داده میشود. در زمان انتظار برای ارزیابی، صحبت کردن زیاد با کودک در خانه، تکرار کلمات در بازی و دادن راهی برای بیان نیازها با کارتهای ارتباطی تصویری یا صوتی (ارتباط جایگزین و تقویتی یا AAC) بلافاصله از ارتباط او حمایت میکند؛ همچنین توجه داشته باشید که اپلیکیشن Talk with Ewa در حال حاضر تنها به زبانهای ترکی و انگلیسی است و دارای صدای گوینده به زبانهای ترکی و انگلیسی میباشد.
نکته علمی: هنگام بررسی رشد گفتار و زبان، مهارتهای زبان دریافتی (درک مطلب) و زبان بیانی (صحبت کردن و بازگو کردن) بهصورت جداگانه بررسی میشوند.
ابتدا: حق دارید نگران باشید
حتما زیاد شنیدهاید که «صبر کنید، پسرها دیرتر به حرف میآیند». برخی کودکان واقعا دیرتر صحبت میکنند و بعدها به همسنوسالهای خود میرسند؛ اما پیش از بررسی، امکان تشخیص قطعی آن وجود ندارد. به همین دلیل متخصصان بهجای صبر کردن، ارزیابی را توصیه میکنند. ارزیابی زودهنگام هیچ ضرری ندارد و در صورت نیاز، امکان شروع زودتر حمایتهای تخصصی را فراهم میکند.
به چه دکتری مراجعه کنیم؟
- متخصص کودکان (اطفال): رشد عمومی را بررسی میکند و مسیر ارجاع را مشخص مینماید. نخستین قدم همینجاست.
- گوش و حلق و بینی و شنواییسنجی (ادیولوژی): تست شنوایی. در تاخیر گفتار و زبان حتما باید شنوایی بررسی شود؛ حتی عفونتهای مکرر گوش میانی میتواند باعث افت شنوایی موقت شود.
- روانپزشک کودک و نوجوان: وضعیتهای رشدی مانند اختلال طیف اوتیسم را ارزیابی میکند. تشخیص رسمی اوتیسم در ایران توسط روانپزشک کودک و نوجوان انجام میشود.
- متخصص مغز و اعصاب کودکان (نورولوژی کودکان): زمانی که احتمال دلایل عصبی مطرح باشد، ارزیابی لازم را انجام میدهد.
- آسیبشناس گفتار و زبان (گفتاردرمانگر): مهارتهای گفتار و زبان را بهطور دقیق ارزیابی کرده و روند گفتاردرمانی را پیش میبرد.
در ایران برای بهرهمندی از خدمات توانبخشی و آموزشی ویژه، پس از دریافت گزارش پزشکی میتوان از طریق مراکز جامع سنجش، آموزش، توانبخشی و مداخله بهنگام رشدی-تربیتی یا مراکز توانبخشی و گفتاردرمانی اقدام کرد. در قبرس شمالی (KKTC) روند متفاوت است؛ برای جزئیات بیشتر میتوانید به راهنمای آموزش ویژه KKTC مراجعه کنید.
در چه مواردی بدون معطلی مراجعه کنیم؟
- نبود غان و غوغ، اشاره کردن یا دست تکان دادن در ۱۲ ماهگی
- نداشتن حتی یک تککلمه در ۱۶ ماهگی
- نداشتن عبارات دوکلمهای خودبهخود در ۲۴ ماهگی
- واکنش نشان ندادن به نام خود یا برقرار نکردن تماس چشمی
- در هر سنی: از دست دادن کلماتی که قبلا میگفت یا مهارتهایی که به دست آورده بود
برای دیدن جدول دقیقتر بر اساس سن، مطلب علائم تاخیر گفتار را مطالعه کنید.
در زمان انتظار برای ارزیابی در خانه چه کارهایی انجام دهیم؟
همسطح کودک صحبت کنید
جملههای کوتاه و روشن بسازید. اگر کودک تککلمه میگوید، شما از دو کلمه استفاده کنید؛ مثلا اگر کودک گفت «توپ»، شما بگویید «توپ قرمز».
بازی را هدایت نکنید، آن را روایت کنید
کاری را که کودک با آن بازی میکند با صدای بلند توضیح دهید: «ماشین رفت. ماشین ایستاد.» بهجای پرسیدن سوالهای پیدرپی، در مورد بازی نظر دهید.
منتظر بمانید
حتی اگر میدانید کودک چه میخواهد، بلافاصله به او ندهید؛ به او نگاه کنید و چند ثانیه صبر کنید. این مکث کوتاه به کودک فرصت شروع ارتباط میدهد.
زمان نمایشگر را کم کنید، بازی دوطرفه را زیاد کنید
تماشای منفعلانه صفحه نمایش جای گفتگو و تعامل دوطرفه را نمیگیرد. ورق زدن کتاب با هم، شعر خواندن و بازیهای نوبتی به رشد زبان کمک میکنند.
به کودک یک «صدا» بدهید
کودکی که نمیتواند منظورش را بگوید ممکن است بهانهگیر یا کلافه شود. کارتهای ارتباطی تصویری یا صوتی و سیستمهای ارتباط جایگزین و تقویتی (AAC، از جمله روش تبادل تصویر PECS) به کودک کمک میکنند حتی وقتی گفتارش در حال شکلگیری است، بتواند «آب»، «دستشویی» یا «درد داره» بگوید. پژوهشها نشان دادهاند این ابزارها باعث تاخیر در گفتار نمیشوند. اگر به دنبال ابزارهایی با صدای گوینده به زبان کودک خود هستید، توجه داشته باشید که اپلیکیشن Talk with Ewa در حال حاضر تنها به زبانهای ترکی و انگلیسی است. در مطلب ارتباط جایگزین و تقویتی (AAC) چیست توضیح دادهایم که چگونه شروع کنید.
کارهایی که نباید انجام دهید
- وادار کردن کودک به حرف زدن با جملههایی مثل «بگو، تا نگی بهت نمیدم»
- مقایسه کردن او با خواهر و برادر یا همسنوسالها
- اعتماد به وعدههای غیرعلمی «حرف زدن سریع»
- به تعویق انداختن ارزیابی برای ماهها به بهانه «خودش کمکم حرف میزند»
پرسشهای متداول
آیا حرف نزدن کودک در ۲ سالگی طبیعی است؟
ارزیابی کودکی که در دو سالگی هیچ کلمهای ندارد یا عبارات دوکلمهای خودبهخود نمیسازد، توصیه میشود. این موضوع همیشه به معنای وجود یک مشکل جدی نیست، اما بهجای صبر کردن، مراجعه به متخصص کودکان و آسیبشناس گفتار و زبان بهترین کار است.
برای کودکی که حرف نمیزند ابتدا چه تستی انجام میشود؟
معمولا نخستین اقدام انجام تست شنوایی است. اگر شنوایی طبیعی باشد، متخصص کودکان ممکن است برای ارزیابی رشدی به روانپزشک کودک و نوجوان، متخصص مغز و اعصاب کودکان یا آسیبشناس گفتار و زبان ارجاع دهد.
آیا تاخیر گفتار نشانه اوتیسم است؟
تاخیر گفتار میتواند یکی از نشانههای اختلال طیف اوتیسم باشد، اما بهتنهایی به معنای اوتیسم نیست. مشکلات شنوایی، اختلالات زبان و دلایل دیگری نیز میتوانند باعث تاخیر گفتار شوند و تشخیص قطعی تنها بر عهده متخصص است.
چگونه با کودکی که حرف نمیزند ارتباط برقرار کنیم؟
کوتاه و شفاف صحبت کنید، علاقهمندی کودک را دنبال کنید، از اشاره و تصویر کمک بگیرید و راهی برای بیان نیازها با کارتهای ارتباطی تصویری یا صوتی در اختیار او بگذارید. هر تلاش او برای ارتباط را با پاسخ دادن تشویق کنید.
به مرکز توانبخشی و آموزش ویژه مراجعه کنم یا بیمارستان؟
ابتدا با بررسی متخصص کودکان و تست شنوایی شروع کنید؛ سپس برای تشخیص به بخشهای روانپزشکی کودک و نوجوان یا مغز و اعصاب کودکان در بیمارستانهای آموزشی-درمانی یا دانشگاهی مراجعه نمایید. برنامهریزی برای خدمات توانبخشی و آموزشی ویژه معمولا پس از این ارزیابی انجام میشود.
آیا در بیمارستانهای دولتی آسیبشناس گفتار و زبان وجود دارد؟
در برخی بیمارستانهای آموزشی-درمانی و دانشگاهی واحدهای گفتاردرمانی وجود دارد. شرایط نوبتدهی و مدت انتظار بسته به مرکز متفاوت است و پزشک متخصص کودکان میتواند در روند ارجاع به شما کمک کند.
منابع
- منبع خانواده انجمن گفتار و زبان آمریکا (ASHA): Late Talker or Language Problem?
- مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها (CDC): نقاط عطف رشد (Learn the Signs. Act Early.)
- Romski و Sevcik (2005). Augmentative communication and early intervention: Myths and realities. Infants & Young Children, 18(3), 174-185
این مطلب صرفا جنبه اطلاعرسانی دارد؛ تشخیص پزشکی محسوب نمیشود و جایگزین ارزیابی متخصص نیست.